TROLLE W HISTORII I KULTURZE SKANDYNAWII
Trolle to tajemnicze, często przerażające istoty znane większości z nordyckich opowieści. Te zagadkowe stwory od wieków fascynują badaczy folkloru, artystów i miłośników skandynawskich mitów. Ale kim tak naprawdę były trolle w oczach dawnych Skandynawów? Czy stanowiły zagrożenie dla ludzi, czy może miały swoje specjalne miejsce w świecie dawnej kultury i natury?
KIM SĄ TROLLE?
W mitologii i folklorze skandynawskim trolle to nadnaturalne istoty zamieszkujące dzikie, niedostępne rejony: góry, lasy i jaskinie, co już na starcie dodawało im tajemniczości. Często były uważane za pradawny lud, który żyjąc w odosobnionych miejscach nie chciał kontaktu z ludźmi. Najczęściej przedstawiano je jako olbrzymie, zdeformowane stworzenia – czasem z kilkoma głowami, zrogowaciałą skórą, a nawet kamiennym ciałem. Często przedstawiano je jako wojowników, ze skórami i rogami zwierząt na sobie i własnoręcznie wykonanymi narzędziami i bronią w łapach. Nie były jednak jednolite – w zależności od regionu Norwegii, Szwecji czy Islandii, różniły się wyglądem i zachowaniem. To budowało lokalne legendy i sprzyjało rozwojowi folkloru dawnych skandynawskich społeczności.
Choć trolle często bywały wrogo nastawione do ludzi, nie zawsze były jednoznacznie złe. Często były przedstawiane jako nieco głupawe stworzenia, które żyją własnym życiem. W przypadku zagrożenia mogące atakować. W niektórych opowieściach to właśnie ludzie napastują spokojnie żyjące trolle, które mszczą się za naruszenie ich terytorium. W innych – ostrzegają, karzą za chciwość lub bezczeszczenie przyrody. Troll był podstawowym elementem wczesnych baśni i legend i zależnie od pożądanego morału w danej opowieści, mógł pełnić rożne funkcje; jednak zawsze był tym innym i nieco strasznym.
CO SYMBOLIZUJĄ TROLLE?
Dla dawnych Skandynawów trolle były przede wszystkim uosobieniem dzikiej natury i sił, których nie rozumieli. Ich wizerunek często pełnił funkcję odstraszającą – opowieści o trollach miały zniechęcać dzieci do zapuszczania się w niebezpieczne miejsca lub czynienia złych uczynków – troll był w tym przypadku przestrogą i strachem dla dzieci. Trolle były też często metaforą „inności” – tego, co niecywilizowane, niezbadane i nieznajome. Pomagało to we wczesnych społeczeństwach skandynawskich na znalezienie kozła ofiarnego, w przypadku braku pomyślności lub służyło jako wymówka co do spraw, na które nie było odpowiedzi.
Z czasem, wraz z chrystianizacją Skandynawii, zaczęto przedstawiać trolle jako wrogów nowej religii. Często opowieści mówiły, że boją się dzwonów kościelnych, słońca i krzyża. W ten sposób stawały się symbolicznym uosobieniem dawnych, pogańskich wierzeń.
CO WSPÓLNEGO MAJĄ TROLLE Z NATURĄ?
Z drugiej strony, trolle można też postrzegać jako strażników starego porządku – natury i pradawnych wartości. Ich bliskość z dziką przyrodą, zdolność do życia poza strukturami społeczności ludzkiej oraz nadprzyrodzone moce sugerują, że reprezentowały coś więcej niż tylko potwory. W wielu opowieściach są związane z czasem, kiedy ludzie żyli bliżej natury, a świat duchów i ludzi przenikał się w codzienności. Znamy te motywy i z naszych podań ludowych i legend, jednak skandynawskie trolle to coś więcej – przez fakt, że natura krajów północy wciąż jest w dużej mierzenie nienaruszona i chroniona, historie o trollach są bliskie i dzisiaj.
Co ciekawe, w literaturze i sztuce XIX i XX wieku trolle zaczęły zyskiwać nowe oblicza. Norweski artysta Theodor Kittelsen malował je nie tylko jako przerażające potwory, ale też jako melancholijne, samotne olbrzymy, zrośnięte z krajobrazem fiordów. Budziły one respekt i poczucie obcowania z czymś pradawnym i magicznym. Współczesna kultura popularna – od „Łowcy trolli” (nor. Trolljegeren) po literaturę fantasy – ukazuje je jako wielowymiarowe postacie, nie zawsze złe, ale często tragiczne, obecnie zdane na łaskę losu ludzi.
TROLL WE WSPÓŁCZESNEJ SKANDYNAWII
Dziś trolle są częścią narodowej tożsamości Skandynawii. Można je spotkać w formie pamiątek, rzeźb czy nazw geograficznych (jak słynna formacja skalna Trolltunga – „Język Trolla” w Norwegii). W pewnym sensie pełnią funkcję symbolicznych strażników tradycji – przypominają o dawnych wierzeniach, szacunku do natury i bogactwie ludowej wyobraźni.
DOWIEDZ SIĘ WIĘCEJ:
➔ Poznaj kultową serię TROLL do nauki szwedzkiego, norweskiego i duńskiego!
