PÅSKEKRIM? KRYMINAŁ I ŚWIĘTA?
„Nie było śladów włamania. Tylko filiżanka z niedopitą herbatą, porzucona na parapecie i okno uchylone mimo mrozu. Komisarz zbliżył się do stołu, gdzie ktoś zostawił otwarty notatnik. Na jednej ze stron widniało starannie wykaligrafowane zdanie. Zamknął oczy i poczuł przeszywający dreszcz, który powstrzymywał go przed przeczytaniem tych słów. Nagle usłyszał dźwięk, który stopniowo stawał się coraz głośniejszy. Odwrócił się i…”
Wstrzymaliście oddech? A może pomimo paraliżującego napięcia wciąż chcecie wiedzieć co było dalej? Ten fragment mógłby być początkiem jednej z wielu skandynawskich powieści kryminalnych – historii, które przyciągają czytelników swoją atmosferą niepokoju i tajemnicy. Påskekrim, czyli „wielkanocny kryminał”, to wyjątkowe zjawisko kulturowe, w którym Norwegowie zaczytują się w kryminałach, odtwarzają słuchowiska i oglądają seriale o tej tematyce. Zamiast dobrze znanego nam świątecznego relaksu z komedią czy filmem obyczajowym, mieszkańcy północy decydują się na literaturę pełną mrocznej tajemnicy i napięcia.
Dla Norwegów to nie tylko sposób na spędzenie świąt, ale także ważny element tożsamości kulturowej. To chwile ucieczki od obowiązków, spędzone w hytte – drewnianej chatce na odludziu, gdzie otoczeni naturą oddają się lekturom. Påskekrim to również wspólny czas z rodziną i rozmowy o tym, „kto zabił” i wspólne snucie teorii.
SKĄD SIĘ WZIĘŁO PÅSKEKRIM?
Jak nie wiadomo o co chodzi, to zapewne chodzi o pieniądze. Na początku lat 20. XX wieku Nordahl Grieg i Nils Lie postanowili wspólnie napisać książkę kryminalną pod tytułem: „Bergenstoget plyndret i natt”. Konwencja powieści, pomimo, że doskonale znana w świecie kryminałów nie przeszkodziła książce osiągnąć sukces. Tytuł okazał się być strzałem w dziesiątkę i zapewnił autorom rozgłos – a wszystko dzięki pomocy znanej norweskiej gazety. “Pociąg z Bergen został obrabowany nocą”, bo tak brzmi polski tytuł, zainteresował czytelników gazety “Aftenposten”, w której zdecydowano się na promocję książki. Nagłówek artykułu był krzykliwy i przykuwający uwagę do tego stopnia, że niektórzy czytelnicy uwierzyli w prawdziwość rabunkowego incydentu. Ten niespodziewany sukces akcji promocyjnej przyczynił się do ogromnej popularności książki i samego gatunku literackiego w Skandynawii – w szczególności w okresie wielkanocnym.
W kolejnych latach wydawcy decydowali się na publikację następnych kryminałów w tym czasie, które również bardzo dobrze się sprzedawały. W taki oto sposób chwytliwy tytuł stworzył trwającą do dziś nietypową, wielkanocną tradycję w Norwegii.
CO CZYTAJĄ NORWEGOWIE?
Skąd upodobanie Norwegów do akurat tego rodzaju literatury? Nie można zaprzeczyć, że Norwegia to jedno z najbezpieczniejszych miejsc na świecie: przestępczość jest niska, zaufanie społeczne niezwykle wysokie, a codzienność płynie spokojnym, przewidywalnym rytmem. Trudno pomyśleć, że w takiej scenerii mogłyby wydarzyć się sceny godne kryminału. Nie można jednak odmówić Skandynawskiej przyrodzie nuty tajemniczości: surowe, skaliste fiordy, mroźny wiatr i bezkresne lasy - czyż to nie jest idealne miejsce na zbrodnię? Być może to właśnie spokojna, pełna wyciszenia codzienność mieszkańców Norwegii potrzebuje czasami emocji, dawki napięcia i intrygi, którą znajdują w kryminałach. To dowodzi jak przeciwieństwa się przyciągają.
KRYMINALNA TRADYCJA
Dziś påskekrim to stały element obchodów Wielkanocy w Norwegii. Wydawnictwa celowo planują premiery powieści na czas świąt, a kryminały stają się częścią świątecznych zakupów i wypoczynku.
Tradycja ta obejmuje również media. Stacje telewizyjne przygotowują specjalne ramówki z serialami kryminalnymi. Radio emituje świąteczno-kryminalne słuchowiska, które towarzyszą słuchaczom podczas wielkanocnych podróży, spacerów czy odpoczynku.
W ostatnich latach dużą popularność zyskały również podcasty kryminalne. Dostępne na różnych platformach, pozwalają słuchać o prawdziwych lub fikcyjnych zbrodniach w dowolnym momencie – w samochodzie lub na górskim szlaku. Czas wielkanocny jest złotym okresem w roku dla twórców – wielu autorów i reżyserów tworzy historie kryminalne specjalnie na okres Wielkanocy, co jeszcze bardziej nakręca cały kryminalny rynek wydawniczy. Sama tradycja påskekrim cały czas ewoluuje, a jej nowoczesna odsłona odpowiada na zmieniające się potrzeby odbiorców.
Elementy påskekrim można znaleźć nawet w codziennych produktach – na przykład na kartonach mleka popularnej lokalnej marki publikowane są krótkie komiksowe historie. Okolicznościowy branding pozwala Norwegom na kontakt z klimatem kryminałów nawet podczas śniadania lub zakupów. Mieszkańcy północy wyczekują momentu w roku, gdy kryminalne gadżety i ozdoby zawładną sklepami, Internetem a przede wszystkim – w ich domach, podczas zaczytywania się nowymi powieściami. To dowód, jak kryminał stał się integralną częścią wielkanocnej tradycji.
PÅSKEKRIM WSPÓŁCZEŚNIE
Norweskie, szwedzkie czy islandzkie kryminały cieszą się popularnością na całym świecie. Ten gatunek, to coś więcej niż tylko zagadka i przestępstwo. To mroczne, psychologiczne historie, osadzone w świecie, gdzie cisza jest gęsta jak mgła, a napięcie rośnie powoli, aż staje się niemal namacalne. W tych książkach nic nie jest oczywiste. Ofiara wcale nie musi być niewinna, a sprawca – całkowicie zły. Ich siłą jest powolne, cierpliwe budowanie napięcia. Autorzy nie spieszą się z rozwiązaniem zagadki – zamiast tego pozwalają czytelnikowi wejść do świata bohaterów, zanurzyć się w ich codzienności, zrozumieć motywacje. Często akcja toczy się w kameralnym sąsiedztwie, gdzie każdy zna każdego – dzięki temu zwroty akcji i rozwiązania zagadek są jeszcze ciekawsze, a zło staje się bardziej realne. I bardziej przerażające.
Fenomen påskekrim nie powinien jednak dziwić. W innych kulturach odnajdziemy niezliczoną liczbę zwyczajów, które na pierwszy rzut oka są niewytłumaczalne. Nie trzeba szukać daleko; polski śmigus-dyngus podczas świąt Wielkanocnych również charakteryzuje się złożoną genezą. Czasem musimy cofnąć się w głąb historii lub mocno zakorzenionych tradycji, aby dojść do źródeł danego zjawiska. Mimo to, końcowo liczy się udział danej tradycji w codzienności ludzi, oraz to, co wnosi ona do ich życia. Wielkanocne kryminały to moment w roku, kiedy Norwegowie mogą oddać się swojemu guilty pleasure i pozwolić sobie na odrobinę radości z poznawania zawiłych historii kryminalnych. To okazja do zwolnienia i przeznaczenia wolnych chwil od pracy na czas z rodziną i dobrą książką. Påskekrim, pomimo że bardzo specyficzny, uosabia potrzebę odpoczynku poprzez wartościową aktywność, która dodatkowo związana jest ze skandynawską kulturą. To piękny zwyczaj, któremu warto poświęcić uwagę… A może sami nieco urozmaicimy swój świąteczny odpoczynek?
Jeśli podoba Wam się wizja spędzenia kilku dni w wygodnym fotelu z kubkiem gorącej herbaty i dobrym kryminałem w ręku, to zajrzyjcie do naszego sklepu, w którym znajdziecie wiele wciągających pozycji. Może to znak, że påskekrim to również Wasza nowa wielkanocna tradycja. Możecie wzbogacić swoją domową biblioteczkę o kolekcję tego pasjonującego gatunku literackiego. A może taka książka byłaby idealnym prezentem dla bliskiej osoby? To nie tylko oryginalny upominek, ale też świetny pretekst do wspólnych rozmów – o fabule, zwrotach akcji, podejrzanych bohaterach i zaskakujących zakończeniach. Taka lektura może stać się początkiem pasjonujących dyskusji, które będą trwały długo po przeczytaniu ostatniej strony.
Oto trzy szwedzkie kryminały dostępne w oryginalnych wersjach językowych, na różnych poziomach zaawansowania:
"Ormblomman" (lättläst) - Håkan Nesser
Vera Kalla, znana jako Ormblomman, była piękną i niezwykłą kobietą, która nagle zniknęła bez śladu. Trzydzieści lat później Henry Maartens otrzymuje od niej list, co rozpoczyna pełną napięcia historię zaginięcia, w której nie wiadomo, czy była to ucieczka, czy może mroczna zbrodnia.
Poziom A2, A2/B1 (2 - Lätt)
"Ondskan" (lättläst) - Jan Guillou
Po części autobiograficzna powieść, próba poznania istoty zła, jego przyczyny. To świetnie napisana, niezwykle aktualna książka, którą czyta się z zapartym tchem.
Poziom B1 (2 - Lättare)
"VIP-rummet" - Jens Lapidus
„VIP-rummet” to pierwszy tom serii Top Dog autorstwa Jensa Lapidusa, w którym losy byłego więźnia Teddy’ego i ambitnej prawniczki Emelie splatają się w sprawie zaginięcia wpływowego inwestora. Ona marzy o karierze, on próbuje wyjść z długów — razem muszą odkryć prawdę, zanim będzie za późno.
Poziom B2, B2/C1
DOWIEDZ SIĘ WIĘCEJ:
